Hoe 3 doortrapte mythes over onderwijs onze democratie bedreigen

Inleiding

Eerder schreef ik al eens over het begrip academische vrijheid en de bedreiging daarvan. Ik had me daarvoor verdiept in de WHW en kwam tot de conclusie dat de vrijheid van docenten én studenten onder druk staat. Dat was 2018 en we weten allemaal dat er sinds die tijd veel veranderd is. De namen Trump, Orbán, Meloni, Wilders, Claassen, Marcuszower, Siegmund (AfD) en Cofnas zeggen toch genoeg? Dat zijn de namen van machthebbers, politici en omstreden wetenschappers die de wetenschap agressief uit (willen) hollen en naar hun conservatieve hand willen zetten.

Nathan Cofnas

Straks kom ik naar aanleiding van een essay van Sarah Bracke (2026) nog terug op dat begrip academische vrijheid. Zij beschrijft hoe academische vrijheid – en daarmee onze democratie – worden bedreigd en geeft de casus Cofnas daarbij als voorbeeld. Nathan Cofnas is een omstreden wetenschapsfilosoof die zichzelf een “race realist” noemt. Maar in feite hangt hij aan wat anderen ‘wetenschappelijk’ racisme noemen. Het ene ras (wat natuurlijk het witte ras is) zou slimmer zijn dan het andere.

En precies zo’n wetenschappelijke racist beschuldigde Jason Arday afgelopen zomer van plagiaat. Misschien heb je het verhaal gevolgd tot het bittere einde; toen Arday op 14 augustus dood werd aangetroffen in zijn woning in Londen. Ik laat liggen of inderdaad sprake is geweest van plagiaat. Ik kan dat namelijk niet beoordelen. Maar het kan toch geen toeval zijn dat Jason Arday een gekleurde huid heeft en dat juist Cofnas hém van plagiaat beschuldigt? Als Arday plagiaat gepleegd zou hebben, zou dat immers passen bij het ‘wetenschappelijk’ racisme-frame dat gekleurde rassen dommer zijn dan het witte?

Zelf publiceerde Cofnas weinig. Of daarbij sprake is geweest van plagiaat? Ik heb het nergens gelezen. Ik las wel dat zijn publicaties omstreden zijn. En Bracke betoogt dat de aanstelling van Cofnas in Gent (en daarvoor in Cambridge) de academische vrijheid van binnenuit bedreigt. Zijn aanstelling is een typisch gevolg van wat Bracke (met Horowitz, Duisenberg en ex-PVV-er Claassen) ‘viewpoint diversity’ noemt (in het Nederlands: diversiteit van perspectieven).

David Horowitz in Amerika

Waarschijnlijk werd die term – ‘viewpoint diversity’ – voor het eerst gebruikt door David Horowitz (2003; ik vertaal zelf):

Ik moedig [conservatieve studenten] aan om de taal te gebruiken die Links zo effectief heeft misbruikt om haar eigen agenda te dienen. Extreme hoogleraren hebben een ‘vijandige leeromgeving’ gecreëerd voor conservatieve studenten. Er is een gebrek aan ‘intellectuele diversiteit’ op universitaire faculteiten en in academische klaslokalen. Het conservatieve perspectief is ‘ondervertegenwoordigd’ in het curriculum en in de literatuurlijsten. De universiteit zou een ‘inclusieve’ en intellectueel ‘diverse’ gemeenschap moeten zijn.

Pieter Duisenberg en René Claassen in Nederland

Als je dat begrip gebruikt, komt dit er – net als bij de term omvolking – in mee; of je het nu wilt of niet. Pieter Duisenberg gebruikte die term in 2017 voor het eerst in een politieke context in Nederland. In de Tweede Kamer vertegenwoordigde hij de VVD. Toen Jet Bussemaker (PvdA) zich in de Tweede Kamer sterk maakte voor gender-diversiteit in academia, diende hij een motie in. Die motie werd opgesteld tegen “politieke homogeniteit bij universiteiten”. En in de motie stelde hij dat er “een andere vorm van diversiteit ontbreekt in academia, namelijk een diversiteit van perspectieven”. Bussemaker weigerde om dat te onderzoeken. De KNAW (2018) deed dat wel.

Dit voorjaar herhaalde René Claassen (ex-PVV-er en nu lid van de stal-Marcuszower) de term in een motie:

overwegende dat academische vrijheid en intellectueel pluralisme essentiële voorwaarden zijn voor hoogwaardige wetenschap en democratische kennisontwikkeling… verzoekt de regering om met universiteiten concrete afspraken te maken ter versterking
van de praktische borging van academische vrijheid, waaronder… aantoonbare structurele ruimte voor
wetenschappelijk debat en tegenspraak in onderwijs, onderzoek en academische cultuur, en de Kamer periodiek te informeren over voortgang en resultaten, en gaat over tot de orde van de dag.

Niet alleen extreem rechts (incl. de hedendaagse versie van de VVD), maar ook partijen als CU en CDA stemden voor deze motie. En daardoor werd de motie aangenomen. Daarmee stemden zij – nogal naïef – voor uitholling van de democratie. En dat neem ik ze – nu ik weet waarvoor ze stemden – ernstig kwalijk. Want het is op z’n minst dom om klakkeloos mee te stemmen met de PVV. Dan moet je als politicus toch weten dat je op gevaarlijk terrein beweegt? Daarmee steunen CU en CDA in mijn ogen het draaiboek van het fascisme (fase 3) waarover Rosanne Smits (2025, pp. 27) schrijft.

Onderzoek van het KNAW naar zelfcensuur onder wetenschappers

Op verzoek van Duisenberg onderzocht de KNAW of er onder wetenschappers sprake was van zelfcensuur. De KNAW vond daarvoor geen aanwijzingen, maar volgens Moors hanteerde de KNAW voor dat onderzoek een duidelijk andere definitie voor vrijheid dan Duisenberg in zijn motie. De KNAW ging uit van epistemische vrijheid en hield de politieke vrijheid daarbij buiten de deur (Van Heest, 2026a).

Academische vrijheid zou je kunnen definiëren als in de wet vastgelegde epistemische vrijheid. Dat is de ruimte voor verschillende wetenschappelijke manieren van weten en onderzoeken om naast elkaar te bestaan, zonder dat één dominante methode of norm andere benaderingen uitsluit. Let op de nadruk op het wetenschappelijke karakter van die vrijheid. Ja: er is ruimte voor uiteenlopende perspectieven en die krijgen kansen. Maar die kansen krijgen ze binnen wetenschappelijke kaders. En dat betekent dat ze bij moeten dragen aan een kwalitatief gedegen waarheidsvinding (KNAW, 2018). Om het heel ordinair te maken: binnen de academische vrijheid kan de aarde niet meer plat zijn. En om dezelfde reden valt ‘race realism’ van Cofnas niet onder epistemische of academische vrijheid.

Het fundamentele verschil tussen academische vrijheid en vrijheid van meningsuiting

Veel van wat Bracke schrijft is in bovenstaande al aan de orde geweest. Maar haar onderscheid tussen vrijheid van meningsuiting en academische vrijheid is zo verhelderend dat ik die hieronder samenvat.

1. Zowel academische vrijheid als vrijheid van meningsuiting zijn democratisch verkregen verworvenheden. Maar de universiteit is geen marktplaats waar alles gezegd kan worden. Op een marktplaats mag je roepen dat de aarde plat is. Dat past binnen de vrijheid van meningsuiting. Maar in academische termen passen een platte aarde of racisme niet meer bij eerder verkregen kennis en inzichten. Zulke onzin valt misschien te verantwoorden als ‘viewpoint diversity’, maar wordt in het kader van academische vrijheid afgewezen. Het draagt niet bij aan gedegen waarheidsvinding en is daar niet van afgeleid. De afwijzing van zo’n inzicht valt dus niet onder oneigenlijke zelfcensuur (KNAW, 2018). Een platte aarde en racisme passen daarmee gewoon niet binnen academische vrijheid
2. Als op het niveau van de vacature is bewezen dat sollicitanten substantieel (meer) hebben bijgedragen aan gedegen waarheidsvinding, worden zij aangenomen. Hun politieke ideeën, gender, identiteit of andere criteria zouden daarin niet mee mogen wegen. Universiteiten en hogescholen hanteren die regels en in die zin is er dus sprake van ‘viewpoint diversity’. Maar het is niet de bedoeling dat die persoonlijke diversiteit invloed heeft op het wetenschappelijke onderzoek dat zij uitvoeren. Persoonlijke diversiteit is écht iets anders dan wetenschappelijke diversiteit.
3. Binnen de wetenschap zijn er verschillende stromingen en scholen die leiden tot afwijkende ideeën en inzichten. Die verschillen behoren tot het wetenschappelijke debat als ze onderbouwd kunnen worden. En die onderbouwing is terug te leiden tot theorieën, methodologieën, wetenschappelijk verkregen kennis en kennistheorieën. Alleen zo is binnen de ruimte voor academische vrijheid sprake van gedegen waarheidsvinding. Die onderbouwing heb je niet nodig om gebruik te kunnen maken van je vrijheid van meningsuiting.

Het belang dat conservatief Nederland (links of rechts) heeft bij ‘viewpoint diversity’

De nadruk op ‘viewpoint diversity’ van Horowitz en Claassen dient een belang. En de aanhangers van deze theorie doen daar helemaal niet geheimzinnig over. De academische vrijheid moet van binnenuit worden uitgehold door de implementatie van ‘viewpoint diversity’. En van buitenaf worden universiteiten en hogescholen hard geraakt door bezuinigingen.

VVD, BBB, SP en PVV zien hun standpunten namelijk graag wetenschappelijk onderbouwd. En academische vrijheid zit daarbij in de weg. De aanval op academische vrijheid (zowel sneaky van binnenuit als hard van buitenaf) is bedoeld om de academische vrijheid aan banden te leggen. Begripsverwarring speelt de conservatieve elite daarbij in de kaart. Want als niet alleen alles gezegd, maar ook alles onderzocht mag worden, sluipt de politiek de wetenschap binnen. En vanaf dat moment heeft de meerderheid het voor het zeggen. Dan zijn wetenschappelijke inzichten niet meer gebaseerd op degelijke waarheidsvinding. Nee. Dan worden ze de speelbal van wie het op dat moment voor het zeggen heeft.

Impact voor het onderwijs

Dat is de dagelijkse realiteit waarmee ik in het onderwijs ook te maken heb. Want als het aan Wilders ligt, krijgt hij net zoveel macht als zijn vriendjes in Saksen-Anhalt. Er moet nog blijken welke consequenties de verkiezingswinst (43,8%) van de fascistische AfD in die deelstaat heeft. Maar als het aan Ulrich Siegmund ligt, grijpt hij niet alleen de macht op het marktplein, maar ook in het onderwijs (Van Heest, 2026b).

Als je ‘viewpoint diversity’ injecteert in academische vrijheid, ondermijn je met andere woorden de democratie. Dan is het niet langer zo dat iedereen wordt aangenomen (mits hij bevoegdheid en bekwaamheid heeft aangetoond). Dan mag ieder ook zijn mening geven en geldt het recht van de sterkste met de grootste bek. Ik wil mijn rol in de klas kunnen baseren op wetenschappelijk verkregen inzichten over motivatie en leren. Daarom ben ik allergisch voor iedereen die met een beroep op ‘viewpoint diversity’ steeds harder roept wat hij vindt. Academische vrijheid geeft me ruimte om wetenschappelijk verantwoorde keuzes te maken. En dat is mijn wettelijke recht. Bezuinigingen en ‘viewpoint diversity’ ondermijnen die vrijheid; ook als mijn CvB daar in de terminologie van Snyder (2022, p. 17) anticiperend aan gehoorzaamt. Waar ik kan zal ik me daartegen blijven verzetten.

Literatuur

Bracke, S. (2026). ‘Viewpoint Diversity’ and the Erosion of Academic Freedom. In DiGeSt – Journal Of Diversity And Gender Studies (pp. 35–41). Op 9 september geraadpleegd van https://pure.uva.nl/ws/files/342202603/_Viewpoint_Diversity_and_the_Erosion_of_Academic_Freedom.pdf.

Heest, F. van (2026a, 31 augustus). ‘Diversiteit van standpunten’ in de wetenschap is een argument te kwader trouw. ScienceGuide. Op 9 september 2026 geraadpleegd van https://www.scienceguide.nl/2026/08/diversiteit-van-standpunten-in-de-wetenschap-is-een-argument-te-kwader-trouw/.

Van Heest, F. (2026b, 7 september). Duitsland vreest voor stevige inperking academische vrijheid na monsterzege AfD. ScienceGuide. Op 9 september 2026 geraadpleegd van https://www.scienceguide.nl/2026/09/duitsland-vreest-voor-stevige-inperking-academische-vrijheid-na-monsterzege-afd/.

Horowitz, D. (2003). Campus blacklist. Op 9 september 2026 geraadpleegd van https://studentsforacademicfreedom.org/wp-content/uploads/2020/05/campusblacklist.pdf.

KNAW (2018). Vrijheid van wetenschapsbeoefening in Nederland. In KNAW-briefadvies naar aanleiding van de motie Straus-Duisenberg Nr. 120 (34550-VIII). Op 9 september 2026 geraadpleegd van https://storage.knaw.nl/2022-08/20180313-Briefadvies-Vrijheid-van-wetenschapsbeoefening-in-Nederland.pdf

Smits, R. (2025). Dit is fascisme.

Snyder, T. (2022). Over tirannie, Twintig lessen uit de twintigste eeuw.