Paul Wegener - Der Golem (1920)Toen hij uit mijn blog meende op te mogen maken dat dat verhaal over de Golem mij mateloos boeide (dat had hij overigens goed opgemerkt) leende een collega mij zijn kopie van ‘Der Golem’, een film die in 1920 werd geregisseerd door Paul Wegener en Carl Boese.

Eerder blogde ik al over andere verhalen over de Golem (van bijvoorbeeld Wiesel en Singer) en verbond ik dat verhaal met de sociologische theorie over de zondebok bij Girard.

Allereerst moet ik opmerken dat ik het moeilijk vind om een film uit 1920 te beoordelen, omdat de vergelijking met een hedendaagse film natuurlijk mank gaat. Je luistert naar muziek bij een verder stomme film. De mimiek moet het ‘m doen en die wordt dus sterk uitvergroot. De te lezen teksten maken van het geheel een lopend verhaal en dat maakt de film best boeiend om er naar te kijken. Door die stomheid heeft de film overigens veel weg van de enscenering in een toneelstuk (in – jawel – 5 bedrijven), maar ook met een toneelstuk kon je in die tijd nog meer dan met een stomme film: in die stomme film moest echt alles worden uitgebeeld (of worden uitgeschreven).

Maar daarmee is dan ook meteen wel alle positiefs over deze film gezegd. Daar waar ik eerder nog wees op de verschillen tussen de verhalen die ik las, herken ik hier weinig meer in van wat ooit het originele verhaal geweest moet zijn. Rabbi Löw is in deze film verworden tot een magische kunstenaar, de Golem tot een stram bewegende powerpop die kunstjes voor hem uitvoert en in niets lijkt het verhaal meer op de omgekeerde zondebok die ik steeds herkende in de andere verhalen.

Lees verder »

Dit bericht werd op 18 december 2011 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , ,
Categorieën: Boeken, Film

BliksemEerder schreef ik een kritische blog over een column van dhr. R. Toes (directeur van locatie ‘Guido de Brès’ van het Wartburg College)  in de Waarheidsvriend. Naar aanleiding van zijn column en mijn blog hadden wij een paar weken geleden een goed gesprek. Wellicht dat ik zijn nieuwe column van afgelopen donderdag daarom met andere ogen las. Het kan ook zijn dat het thema van zijn blog – vriendelijkheid – mij persoonlijk boeit en misschien komt het ook wel omdat Toes in zijn laatste column man en paard noemt en mij daardoor meeneemt op zijn zoektocht.

Hoe dan ook: dat thema vriendelijkheid boeit me – zoals gezegd. Ik zocht het op in de Bijbel – mijn betrouwbare bron voor wijsheid – en mij viel op dat het woord vriendelijkheid in tegenstelling tot de Statenvertaling (slechts 1 keer) meer voorkomt in de NBV (ook maar 5 keer). De meest boeiende wijsheid over vriendelijkheid vond ik deze keer dan ook niet terug in de canonieke, maar in de deuterocanonieke boeken; om precies te zijn in Sirach 32 : 10, waar staat: “Zoals de bliksem voor de donder komt, zo snelt de vriendelijkheid een bescheiden mens vooruit“. En daarmee zitten we wat mij betreft ook midden in het probleem.

Lees verder »

Dit bericht werd op 26 september 2011 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , ,
Categorieën: Column

Robert Duvall - The ApostleMet ‘The Apostle‘ van Robert Duvall (die zelf de prachtige hoofdrol speelt) bekeek ik gisteren wat mij betreft een bijzondere film die via verschillende invalshoeken tot nadenken stemt. Het verhaal begint wat rommelig, waardoor het in het begin niet helemaal lukt om de aandacht erbij te houden. Maar vanaf het moment dat Sonny een honkbalknuppel oppakt tot het einde van de film ontspint zich een mooi verhaal over een prediker die de naam van Jezus van de daken schreeuwt, daar niet naar leeft en die dat als Apostle E.F. probeert te verbergen.

Apostle E.F. blijkt echter als Sonny een moord te hebben gepleegd en vroeg of laat komen mensen dat te weten of vinden ze uit waar hij zich bevindt. Als prediker beweegt hij mensen en weet hij te verbinden. Nadat hij mensen samen heeft gebracht in een klein kerkje weet hij een troublemaker (naamloos en daarom op imdb.com dan maar zo genoemd) te ontdooien. Blank en zwart, monteur en radio reporter, troublemaker en lover; hij weet ze in korte tijd met elkaar te verenigen, maar moet hen direct ook weer loslaten.

Lees verder »

Dit bericht werd op 18 september 2011 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , ,
Categorieën: Column, Film

Voorzijde van 'De Golem' van Isaac Bashevis SingerZo mooi en authentiek als Elie Wiesel zijn Golem-verhaal vertelde, zo kan niemand dat – zei ik in een eerdere blog van een jaar geleden over dit boek. Na lezing van het Golem-verhaal van Isaac Bashevis Singer (net als Wiesel toch ook een winnaar van de Nobelprijs) blijf ik bij dat standpunt. Want hoewel Singer mooie verhalen schrijft (neem bijvoorbeeld het verhaal over ‘De slaaf‘), kan hij in dit verhaal toch niet tippen aan wat Wiesel vertelde.

Toch is het een mooi verhaal; en onverwacht anders. In alle Golem-verhalen draait het natuurlijk om de lijdende zondebok; zoals vaak het Joodse volk dat overal de schuld van krijgt. Ze zouden babies van christenen verwerken in hun matses. In dit verhaal heeft Jan Bratislawski – een verarmde edele – een (financieel) appeltje te schillen met Reb Eliezer. Om de schuld aan deze Jood te kunnen geven laat hij zijn eigen dochtertje ontvoeren en hoewel iedereen weet dat Jan veel te verliezen heeft en niemand eigenlijk nog gelooft in het verhaal van het bloed in de matses, heult iedereen samen met Jan; om Reb Eliezer (bij wie meer mensen financieel in het krijt staan) om te kunnen brengen en opnieuw op jodenjacht te kunnen gaan.

Lees verder »

Dit bericht werd op 27 augustus 2011 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , ,
Categorieën: Boeken

Luchtfoto van de kerncentrale in Fukushima na de rampHet voelt niet goed om je eigen gelijk zo bevestigd te zien als op de foto hiernaast die op 17 maart 2011 werd genomen van de kerncentrale Fukushima I in Japan. Kernenergie is niet veilig; en op deze manier verre van goedkoop. Zelfs economisch gezien zal dit toch echt voor kernenergie in Japan (misschien zelfs wereldwijd) een negatieve winst- en verliesrekening op moeten leveren (nog even afgezien van de uiteindelijke uitkomst die begraven kan worden onder beton en zand). En hoe zit het met de mensenrechten van de omwonenden? Die blijken nu in een onveilige omgeving te hebben gewoond terwijl de overheid er alles aan heeft gedaan om hen een veilige indruk te geven.

Maar ik zei: het voelt niet goed om je eigen gelijk op deze manier bevestigd te zien. 20 jaar geleden schreef ik een artikel over kernenergie (K.J. van der Lelij, “Kern in energie?”. In: De Civitate 40:5 (1990)). De drie ernstige ongelukken met kerncentrales (Harrisburg, Tsjernobil en nu Fuksdushima I) tonen aan dat de realisatie van ernstige ongelukken ver buiten de risicomarges ligt (zie mijn artikel hierboven). Kortom: de bekende risicoanalyses van destijds zaten er ver naast. Maar ja, wie houdt er bij risicoanalyse ook rekening mee dat ze 4 reactoren naast elkaar zetten (en dus afhankelijkheid creëren)? En welke onverantwoorde dwaas is er op het idee gekomen om een centrale neer te zetten op één van de zwaarst bewegende breuklijnen van onze aarde? En welke misrekenende onverlaat heeft verzonnen dat dieselgeneratoren wel bestand zouden zijn tegen het geweld van een Tsunami? En wetenschappers struikelen en hakkelen over elkaar heen om te melden wat een ander ontkent. Want eigenlijk blijken ze het ook niet meer te weten. Wat de opeens bekende Nederlander Wim Turkenburg (Wim van het NOS Journaal; Jan Middelmaat in optima forma) zegt wordt stellig ontkend door anderen en zelf ontkent hij weer wat anderen beweren (niveau 5 – zei hij vandaag – is veel te laag ingeschat, want het ‘ongeluk’ met Fukushima is veel ernstiger dan dat bij Harrisburg). En daar begin ik dan te twijfelen. Als zij – de wetenschappers – het niet blijken te weten, dan weet ik het ook even niet meer.

Lees verder »

Dit bericht werd op 18 maart 2011 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , ,
Categorieën: Column

A. van de Beek - Te veel gevraagdVoor de boeken van Van de Beek zou het een uitkomst zijn als print on demand of e-book nieuwe wegen zouden openen om betaald terug te kunnen bladeren in zijn oeuvre. Ik heb Van de Beek gevolgd vanaf m’n studententijd; vanaf zijn boek over het lijden (Waarom?) uit 1984. De dikkere boeken kostten me soms moeite om doorheen te komen, maar steeds bleek het de moeite waard. Ik las zijn boeken alleen of samen met vrienden, maar zijn stellingname was steeds prikkelend en zeker in zijn dunnere boekjes heb ik hem altijd als uitdagend ervaren; vanaf zijn Rechtvaardiger dan God (over Job) tot één van zijn laatste boeken, Te veel gevraagd? – Israël in het christelijk denken, dat ik deze week uitlas. Van Van de Beek heb ik ondertussen een heel rijtje in de boekenkast staan. Telkens grijp ik er in gedachten of daadwerkelijk op terug; steeds weer de moeite waard om me in te verdiepen. Ja, Van de Beek blijft me uitdagen.

Ik las dus Te veel gevraagd? Laat ik eens in stellingen proberen te vertalen wat ik van dit boek heb geleerd.

  • Laatst sprak ik een christelijke aanhanger van Geert Wilders (sic). Wilders was in zijn ogen de beschermer van de joods-christelijke waarden waar hij zo trots op was. Die waarden moesten worden beschermd tegen de Islam en het was goed dat er eindelijk iemand was opgestaan die dat ondubbelzinnig voor zijn rekening nam. In de geschiedenis – aldus Van de Beek – is het echter te vaak gebeurd dat islamfobie werd gevolgd door antisemitisme. Denkend in bedreigingen wordt niet alleen de Islam, maar ook het Jodendom al snel gevaarlijk voor het Christendom; als christenen zelf maar buiten schot blijven. De joden – zegt de drogreden dan elke keer weer – hebben Jezus vermoord; een Jood vermoord door Joden, maar dat wordt (on)bewust vergeten. Angst wordt niet voor niets een slechte raadsheer genoemd en blijkt elke keer ten koste te gaan van een bedreiger die als zondebok (of kind van de rekening) wordt aangewezen; eerst openlijk, maar in de loop van de tijd steeds meer verborgen. Beter DIM dan DIP (denken in mogelijkheden en problemen), zou ik echter zeggen. Want van onze joodse broeders – is mijn ervaring – kunnen we nog een hoop leren. Antisemitisme maakt meer kapot dan ons lief is; heeft dat altijd gedaan.

Lees verder »

Dit bericht werd op 31 oktober 2010 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , , ,
Categorieën: Boeken

André Téchiné - La Fille du RERAndré Téchiné vertelt met La fille du RER een prachtig verhaal dat op feiten is gebaseerd. Een jonge vrouw raakt in de problemen, bekladt zichzelf met hakenkruizen en doet aangifte tegen een groep jongeren die haar in de regionale trein (RER) mishandeld zoud hebben. Zelfs de Franse president biedt haar namens de republiek zijn verontschuldigingen aan, maar niemand heeft de waarheid van haar aanklacht onderzocht. Een tiener doorziet haar truc… Tot zover (zonder clou) het verhaal van Téchiné.

De beelden in de film zijn realistisch. Het deed me goed om in een flits weer eens Parijs aan me voorbij te zien trekken. De sex is ingetogen in beeld gebracht (er blijft iets te verbeelden over, zeg maar…) en langzaam begin je te begrijpen dat La fille du RER het niet gemakkelijk heeft. Ja; absoluut de moeite waard, deze film.

Afgezien van het prachtige verhaal is er ondertussen wel iets vreemds aan de hand in deze film. Het verhaal past perfect in het sociale stramien van de zondebok van René Girard (zie mijn artikel over het thema lijden voor een verder uitleg over het zondebok-mechanisme) en daarmee houdt La fille du RER het geweld in stand. Haar is iets overkomen wat haar leven uit evenwicht heeft gebracht en iemand moet daarvoor boeten (zie hetzelfde artikel voor mijn interpretatie van Paul Ricoeur). Daar zit ‘m voor mij wel de crux van de raadselachtigheid van dit verhaal. In de tijd van de Middeleeuwen vertelden de daders een verhaal dat door iedereen werd geaccepteerd; de ‘heksen’ niet uitgezonderd. Maar in deze film kijken en luisteren we niet naar het verhaal van een dader, maar naar het verhaal van een slachtoffer dat door iedereen wordt geloofd.

Lees verder »

Dit bericht werd op 24 oktober 2010 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , ,
Categorieën: Film, Politiek

60 jaar Johannes Calvijn, Dispuut van de C.S.F.R.Halverwege oktober bestond ‘mijn’ dispuut en studentenvereniging 60 jaar; mijn studentenvereniging was en is het dispuut Johannes Calvijn uitgaande van de C.S.F.R. in Delft. Ter gelegenheid van haar XII-de lustrum gaf het dispuut onder andere een lustrumbundel uit met de prikkelende titel ‘De onrechtvaardige God’. Want: hoe zit dat nou toch met het lijden dat ons overkomt? Wat kan en wil God daarmee te maken hebben? In zijn nawoord bij de bundel verbindt am. Jonard Roukens de onrechtvaardigheid met God in de persoon van Jezus Christus die deze onrechtvaardigheid op zich nam; vandaar dus de onrechtvaardige God.

De lustrumcie. vroeg mij al in mei om een artikel over dit thema voor die lustrumbundel te schrijven en ik gaf het de titel mee van deze blog (volg deze link voor het artikel). Ik besprak het artikel meerdere malen met een vriend. Hij verweet mij dat ik mijn levenshouding een nogal stoïcijnse lading gaf door het artikel af te sluiten met een citaat van Paul Ricoeur: “God onvoorwaardelijk beminnen betekent het volledig verlaten van de cirkel van de vergelding waarin de lamentatie nog steeds gevangen blijft zolang het slachtoffer zich over de onrechtvaardigheid van zijn lot beklaagt“. Dus – en ik geef ondertussen toe dat dit citaat die interpretatie toelaat – ophouden met klagen en het leven nemen zoals het is?

Nee, dat was niet wat ik bedoelde, maar ik begrijp dat ik dat toe moet lichten. Ik ben gevoed door een aantal tradities en voor mij zijn met name de joodse traditie van Levinas, Heschel, Rosenstock Huessy en Buber (die ik veelvuldig las) en de reformatorische traditie van bijvoorbeeld Geertsema (ik volgde zijn colleges toen ik wijsbegeerte studeerde aan de VU in Amsterdam) erg belangrijk geworden. Als in die tradities een centraal en gemeenschappelijk begrip kan worden aangewezen, dan is dat tenminste het thema antwoorden: God spreekt en ik hoor! God onvoorwaardelijk beminnen betekent voor mij onvoorwaardelijk luisteren naar wat Hij tot mij spreekt.

Lees verder »

Dit bericht werd op 18 oktober 2010 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , , , , ,
Categorieën: Artikel, Boeken

René Girard - De zondebokEugen Rosenstock-Huessy heeft in zijn Toekomst, een christelijk levensgeheim gelijk: Op de fiets onderweg vanaf m’n werk naar huis of in de tegengestelde richting rijdend kom ik soms tot de beste invallen.

Mobiel terugdenkend aan m’n blog van gisteren over Mombakkes van Do van Ranst bedacht ik me vandaag dat er toch nog iets belangrijks miste in mijn verhaal. Want naast het slachtoffer (Frank van 15 die littekenend werd mishandeld) en de wereld ‘buiten’ (die het allemaal zag gebeuren en nogal laat ingreep) zijn er natuurlijk ook de daders. En net als met de slachtoffers is er met de daders over het algemeen iets bijzonders aan de hand. Hoe kan een moeder er bijvoorbeeld mee instemmen dat haar bloedeigen zoon uit huis wordt verbannen? Daar is net als tussen de dader en zijn slachtoffer een ongeschreven verbond voor nodig tussen de daders onderling. En als het om daders gaat is dat vaak een verbond tussen de actieve dader en één of meer passieve toeschouwers die meewerken. Zo gaat dat, als er wordt gepest op het schoolplein; zo gaat dat als er sprake is van mobbing op de werkplek; maar zo gaat dat dus ook in een gezin, als er sprake is van (sexuele) mishandeling. De partner sluit in zo’n geval maar al te vaak zijn of haar ogen (ich habe es nicht gewusst of eigenlijk: ik wilde het niet weten) en ook in Mombakkes doet de moeder dat en verzint ze er al verhalend op los wat ze eigenlijk gewild zou hebben: een buitenechtelijke relatie. Maar uiteindelijk blijkt ook zij psychisch mishandeld te zijn. En – daar komt’ie – toch blijft zo’n moeder naar buiten toe volhouden dat ze heel gelukkig is; overigens net als haar zoon Frank – in dit verhaal het slachtoffer. En de echte dader probeert vol te houden dat er niets aan de hand is.

Als buitenstaander snap ik daar helemaal niets van. Ik heb het idee dat ik – ondanks de negatief ervaren kanten daarvan – een gelukkige jeugd heb gehad; zeker als ik daar de verhalen naastleg van vrienden, (aangetrouwde) familie en van de vele anderen die vroeg of laat mijn levenspad kruisten. Als buitenstaander – schreef ik gisteren ook al – zie ik zo’n verhaal langzaam ontstaan, maar begrijp ik er in de kern eigenlijk niets van. Ik zie het en probeer het te duiden, maar het doet pijn en het voelt onrechtvaardig aan. Van Ranst heeft dat onnavolgbaar knap in scene gezet.

Lees verder »

Dit bericht werd op 23 september 2010 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , ,
Categorieën: Boeken

https://lelij.com leeft op WordPress , het thema Adventure van Eric Schwarz en Mailchimp

https://lelij.com – Een blog van Karel J. van der Lelij

Altijd kritisch en betrokken