Andy De Emmony - God on Trial (in Auschwitz)Elie Wiesel - The Trial of GodElie Wiesel en ‘The Trial of God

Toen Elie Wiesel zijn toneelstuk ‘The Trial of God‘ (waarin God ter verantwoording wordt geroepen, maar ook wordt verdedigd) in 1979 schreef, was hij ondertussen alweer 25 jaar daarvoor bevrijd uit Buchenwald (nadat hij in januari 1945 nog samen met zijn vader vanuit Auschwitz III/Monowitz op transport was gesteld en ruim 650 km werd gedwongen te lopen; waaraan zijn vader, aangekomen in Buchenwald, bezweek). Ik roep mijn denken een halt toe om mezelf te beschermen tegen de waanzin, waaraan hij heeft bloot gestaan. Zulke waanzin overleef je niet. En als je het dan toch overleeft, moet dat diepe sporen nalaten in een leven. Dat van Elie Wiesel is er door getekend en het heeft hem gemaakt tot de twijfelende gelovige die zich in boeken een weg probeert te banen door een leven dat nooit meer vanzelf zal spreken. De titel van zijn toneelstuk verbaast mij dan ook niet; wat overigens niets zegt over de verbazende spagaat, waarin Elie Wiesel je aan het einde van het toneelstuk achterlaat; ontredderd.

De film ‘God on Trial‘ in Auschwitz

Wat dat betreft is de film ‘God on Trial‘ van Andy de Emmony iets minder verrassend, maar toch net zo waardevol. De film speelt zich – in tegenstelling tot het toneelstuk van Elie Wiesel – wel af in Auschwitz II. Een groot deel van de gevangen Joden weet – en dat weten wij kijkers ook – dat dit hun laatste nacht zal zijn. En ze roepen God ter verantwoording. Er wordt een rechtbank gevormd (bestaande uit een voorzitter, een aanklager en een verdediger) en veel gevangenen mengen zich als getuige in de discussie. Rationele argumenten worden afgewisseld met Bijbelteksten (waarbij niet geheel toevallig de Psalmen vaak worden geciteerd). God wordt emotioneel en rationeel verdedigd en aangevallen. De opstandige 20-er mengt zich explosief in het gesprek, een hoogleraar doet het rustiger en evenwichtiger, maar ook hij kan zich niet aan de emotionele ontsporing van zijn argumenten onttrekken. De film maakte wat bij me los toen het gesprek zich ontwikkelde en begrippen als vrijheid en slavernij langskwamen (en hoe je in een omgeving als Auschwitz nog waardig kunt blijven leven). In dat gesprek greep het verhaal van een vader me enorm aan. Toen het dorp, waar deze man woonde, werd gedeporteerd, werden zijn drie zonen op een vrachtwagen gezet en liep hij er smekend achteraan: spaar mijn zonen! Een officier, die dat spelletje best mee wilde spelen, legde hem een keuze voor: kies er maar één van de drie… Ook hier durf ik niet verder te denken…

Lees verder »

Dit bericht werd op 10 april 2016 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , , ,
Categorieën: Film, Toneelstuk

László Nemes - Son of SaulBegin vorige week zag ik bij Eye in Amsterdam samen met een vriend ‘Son of Saul’ (‘Saul Fia’); een film over de hel van Auschwitz. Tijdens het nuttigen van een voortreffelijke risotto met bier vooraf en een goede witte Pinot tijdens het diner bespraken we onder andere wat we van de film verwachtten. Hoewel ik niet bang ben aangelegd en al veel heb gezien was ik na bier en wijn toch een beetje huiverig hoe de beelden bij me binnen zouden komen. Ik had al veel over de film gelezen en de algehele tendens van de recensies en artikelen was dat het een vreselijke heftige film betrof. Heel even dacht ik terug aan de film ‘Amistad‘ (een prachtige film van Steven Spielberg) die ik samen met een andere vriend in die zelfde stad zag in Tuschinski (ik moest toen nog vader worden). Ik herinner me nog steeds de sterke neiging van toen om te kokhalzen toen in die film tientallen slaven aan een touw met grote steen overboord werden gezet. Begin deze week sprak ik tijdens het eten de hoop uit dat het deze keer niet zover zou komen.

Zover kwam het ook niet, maar de impact was groter. Toen we de filmzaal na volledige aftiteling in stilte hadden verlaten, was het enige dat we erover kwijt wilden dat we het er nu niet over wilden hebben en ik voelde een sterke behoefte aan sterke drank. De film raakte me zo intens en die eerste indruk bleek zo onzegbaar vreselijk…

Son of Saul‘ is een film over Saul die er al maanden als onderdeel van een Sonderkommando in Auschwitz op heeft zitten. Inderdaad: het Sonderkommando, waar Tadeusz Borowski zijn aangrijpende ‘This Way for the Gas, Ladies and Gentlemen‘ over schreef; waarna hij zelfmoord pleegde omdat hij de herinneringen niet van zich afgeschreven kreeg. Inderdaad: het Sonderkommando dat zelf zweepslagen kreeg om de zojuist gearriveerde Joden te begeleiden naar de gaskamers en daarna de opdracht kreeg om alles grondig op te ruimen en te verbranden. László Nemes gunt ons met zijn film een blik in de hel van wat we tegenwoordig onder één woord samenvatten met ‘Auschwitz’ en nog steeds krijgen we slechts een vaag vermoeden van wat daar gebeurd moet zijn.

Lees verder »

Dit bericht werd op 27 maart 2016 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , ,
Categorieën: Film

Elie Wiesel - Het proces-SonderbergDe afgelopen dagen las ik Imre Kertesz, Sandor Marai en Elie Wiesel. Dan weet je ineens weer wat de schrijvers van een bestseller (bijvoorbeeld Tatiana de Rosnay of Franca Treur) onderscheidt van Nobelprijswinnaars: dat wat verhaaltjes van literatuur onderscheidt.

Vandaag las ik Het proces-Sonderberg van Elie Wiesel. Heden, verleden, daarvoor verleden tijd en toekomst spelen hun eigen spel en toch raak je de weg niet bijster. Alles lijkt met alles samen te hangen, maar niets is natuurlijk minder waar. We bekijken al die verhalen door de bril van Yedidyah die een verknipter leven blijkt te hebben dan op het eerste gezicht lijkt. “Hij kon… zijn ‘ouders’, zijn ‘broer’, zijn ‘oom’, de herinneringen aan zijn ‘grootvader’ niet opgeven… Maar hoe tussen aanhalingstekens te leven?” Wat die aanhalingstekens betekenen? Zo’n verhaal valt niet in een notendop te vertellen. Daar moet je het boek voor gelezen hebben.

Ouders tussen aanhalingstekens of niet; ze gedragen zich als alle ouders zouden kunnen doen: “Mijn [‘]moeder[‘] sloeg haar armen om me heen: ‘Ik ben trots op je, mijn zoon,’ zei ze. ‘Natuurlijk had ik liever gehad dat je advocaat geworden was…’“. Maar gelukkig lezen we ook van zijn moeder (zonder ‘): “Ja, ik heb [in je eerste jaar] van je gehouden, teder en liefdevol genoeg voor de rest van je leven“.

Het gaat dus over de zich telkens herhalende relatie tussen vader/moeder en zoon, hoewel die in het geval van Yedidyah ernstig onderbroken is. Het gaat ook over een huwelijk waar de romantiek van het begin door het leven beschadigd voortleeft als gebroken liefde, maar toch: “Toen ik weer thuiskwam, trof ik Alika in tranen aan. ‘Dokter Feldman heeft gebeld… over het medisch onderzoek van de vorige week’“.

Lees verder »

Dit bericht werd op 30 juli 2010 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , ,
Categorieën: Boeken

Thomas Buergenthal - Een gelukskindAls Document Humain is dit boek van onschatbare waarde. Literair gezien is het boek weliswaar middelmatig, maar dat valt van veel autobiografisch werk vast te stellen. Ook in de twee delen van de autobiografie van Elie Wiesel (‘All Rivers Flow to the Sea…’ en ‘… And the Sea Is Never Full’) klinkt af en toe een stukje zelfgenoegzaamheid door (doe mij maar ‘De nacht’, ‘De dageraad’ en ‘De dag’ van Wiesel; dat is pas literatuur!).

De onder-ondertitel van het boek van Buergenthal zegt het echter treffend: “Het verbijsterende verhaal van een man die de kampen overleefde en zijn leven wijdde aan de rechten van de mens”. Ik vond dat niet alleen van de passages over de kampen. Vooral de passage over de dodenmars van Auschwitz naar Sachsenhausen (boven Berlijn; vorig jaar was ik daar nog met m’n vader) voelen verbijsterend aan. Je voelt dat hiervoor geen woorden te vinden zijn. Een dodenmars overleven; dat ontstijgt elk menselijk (voorstellings-)vermogen. Als ergens de term onmenselijk van toepassing is, dan is het in al haar betekenissen van toepassing op dit verhaal. Gelukkig waren er Tsjechen die het gevaar niet zagen of het negeerden en brood ‘uit de hemel’ in de treinen gooiden. Anders had niemand het overleefd; ook Thomas niet.

Lees verder »

Dit bericht werd op 2 september 2009 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , ,
Categorieën: Boeken

https://lelij.com leeft op WordPress , het thema Adventure van Eric Schwarz en Mailchimp

https://lelij.com – Een blog van Karel J. van der Lelij

Altijd kritisch en betrokken