Ryan Murphy - The Normal HeartThe Normal Heart‘ van van Ryan Murphy

The Normal Heart‘ van Ryan Murphy werd me aangeraden door een vriendin. De film herinnerde me uiteindelijk aan vroeger. Toen mijn neef en naamgenoot begin 1990 overleed aan AIDS had ik op m’n werk een discussie met een collega. Zij confronteerde me voor het eerst in m’n leven met de ongemakkelijke verhouding tussen christendom en homo’s. Mijn collega kende Karel. Ze verweet me dat ik het als christen vast niet erg zou vinden dat Karel nu dood was. Hij was immers homo en dat was vast een gruwel in mijn ogen. Kort na ‘The Normal Heart‘ maakte dat gesprek zich ineens weer los uit de achtergrond van mijn geheugen. Gek dat je jezelf dat soort ongemakkelijke gesprekken na al die jaren nog weet te herinneren.

Mijn neef Karel van der Lelij

Dat alles drong niet meteen tot me door. Dat gebeurde pas toen ik afgelopen week naar huis fietste. Toen haalde ik me via onbewuste denkwegen ineens het gezicht van Karel weer voor de geest. Hij had een bruine krullebol (met hele fijne krulletjes). Hij was lang en slank en droeg vaak een spijkerbroek en leren jasje. Dat is tenminste wat ik me van hem herinner. Maar op internet kan ik het niet meer terugvinden, want hij was van voor de tijd van het internet. Vaak zagen we hem niet, maar iedereen wist dat Karel homo was. Ik weet niet meer wat ik daar van vond. Ik geloof dat ik er eigenlijk niets van vond. Toch moet mijn omgeving dat in die tijd (en nog steeds) sterk hebben veroordeeld.

Overigens trok mijn vader zich daar niets van aan en ging gewoon bij Karel op bezoek. Ik weet trouwens niet eens waar hij ondertussen woonde. Maar diep in mijn hart vond ik dat best stoer van m’n vader; dat hij zich niets aantrok van de gevestigde mening over homofilie en naar Karel omkeek. Daar moet in die tijd moed voor nodig zijn geweest.

Nog een keer: ‘The Normal Heart‘ van Ryan Murphy

Het christendom speelt in de film ‘The Normal Heart‘ overigens geen enkele rol. Wel speelt de moed om af te wijken van de gevestigde mening een belangrijke rol in deze film; hoewel het in de film vooral gaat over het gebrek aan moed. De homogemeenschap van New York ervaart de oorverdovende stilte van buiten als een zware last. De nieuwe homokanker wordt daar doodgezwegen en alleen een manke dokter lijkt zich er druk over te maken. Toch voelt het niet anders als Ned Weeks zijn mond opent en een oorlog begint tegen dat tergende zwijgen. Je tenen krommen zich; vooral als Ned de confrontatie zoekt met degenen die hem niet accepteren als hun leider. Hij staat er zo in-en-in alleen voor; zeker als zijn geliefde Felix ook AIDS blijkt te hebben.

De film grijpt je. In de woorden van Willem Jan Otten beweeg je Ned in en bezie je de wereld vanuit zijn perspectief. En daarmee kijk je – en dat maakt de film extra wrang – ook naar jezelf; vanuit de positie van Ned; en ga je iets vinden van wat je vindt of hebt gevonden over homo’s en AIDS. Als dat het doel van de film was – je kritisch naar jezelf te laten kijken – dan is dat uiterst kundig gelukt.

Ikzelf; Karel J. van der Lelij

Nu ik probeer terug te halen hoe ik over homo’s dacht, heb ik niet het idee dat ik er iets van vond. Voor mij was Karel mijn neef en dat hij homo was, speelde voor mij geen enkele rol; misschien omdat het voor mijn vader ook niet belangrijk genoeg leek om hem als mens af te moeten danken; integendeel.

Maar in het wereldje waarin ik werd opgevoed speelde dat natuurlijk best een grote rol. Iedereen ‘wist’ wie in de gemeenschap vast en zeker homo moest zijn; behalve degene over wie het ging. Maar die moet dat natuurlijk gevoeld hebben en daar stond ik als puber niet bij stil. Niemand stond daarbij stil en dat is het meest stuitende en wrange gevoel dat overblijft na het kijken naar de film: homo’s mogen AIDS krijgen zolang hetero’s er maar geen last van hebben. Dat is de tolerantie van alles mag, zolang wij (de sociaal sterkere groep) er maar geen last van hebben. En nu ik dit zo opschrijf voel ik me verbitterd en verbijsterd over mijn eigen positie in die tijd; over de vooroordelen die ik schaamteloos met anderen deelde.

Over waarheid; het is maar welke vraag je stelt!

In mijn tweede studiejaar (dus voordat Karel overleed) las ik ‘Christologie‘ van Dietrich Bonhoeffer. Aanvankelijk las ik dit boekje met intellectuele ogen en stond ik niet stil bij de impact die het zou hebben voor mijzelf en voor mijn latere leven. Toch is dat wel gebeurd. Bonhoeffer leerde me in dit boekje op een andere manier tegen waarheid aan te kijken. Bonhoeffer maakte het besef bij me wakker dat het karakter van een vraag bepaalt welke antwoorden je vindt.

Als je waarheid zoekt vanuit de vraag wat waarheid is, krijg je het antwoord waarnaar je zoekt en bestaat waarheid uit een theorie. Als je zoekt naar het hoe en waarom van de waarheid, kun je zoeken tot je een ons weegt; is ondertussen mijn ervaring. Maar als je de vraag stelt naar wie de waarheid is, ontmoet je vroeg of laat degene die je antwoord geeft op die vraag vanuit een relatie.

Zo heb ik God leren kennen. Omdat ik de vraag stelde naar wie de waarheid is en vanuit die vraag op zoek ging naar de Bijbel, vond ik Hem. Zo probeer ik vandaag de dag ook andere waarheden te ontdekken; in relatie met mensen. En mijn ervaring leert dat er vanuit relaties ineens hele andere antwoorden mogelijk zijn als ik vanuit die wie-vraag ook op zoek ga naar antwoorden op de wat-vraag;

Is dat nou wel nodig; een eigen mening?

De tolerantie van (invloedrijke) New Yorkers (gebaseerd op het als-ik-er-maar-geen-last-van-heb) vind ik zo herkenbaar. Die tolerantie werd misschien wel de onnodige dood voor vele Afrikanen (die er voor machthebbers ook al niet toe doen). Had de broer van Ned zich maar eerder ontfermd over zijn broer. Had Ned zich overigens ook maar niet zo hardvochtig gedragen als hij deed tegenover zijn broer; omdat hij zo nodig – net als zijn broer – gelijk moest hebben en erkenning wilde. Hadden ze de vraag van Bonhoeffer maar gekend. Dan had de wereld er nu waarschijnlijk anders – misschien zelfs AIDS-loos – uitgezien.

Zo’n film maakt me bewust van m’n vooroordelen en van de schade die ze kunnen veroorzaken. De film maakt me nog bewuster van mijn verlangen om eindelijk eens zonder vooroordelen te kunnen leven. Voordat ik mensen echt ken wil ik ze niet – zoals ik maar al te vaak toch doe – veroordelen. En als ik ze ken – gelukkig gebeurt dat ook – wil ik ze niet meer veroordelen omdat er dan geen ruimte meer is voor meningen.

Twee jaar geleden ontmoette ik een zwerver in Lille, maar pas veel later drong tot me door dat hij zwerver was; omdat ik hem als mens had ontmoet. Ik hoop dat ik op die manier vandaag al met homo’s samenleef; zonder door te hebben dat ze homo zijn; omdat ik ze als mens heb ontmoet; omdat ik de wie-vraag stelde naar hun bestaan. Ongetwijfeld zal er in zo’n relatie wel ruimte zijn voor gesprek over mijn twijfels over wat God nou helemaal bedoelde met die teksten over homofilie; zoals er ook ruimte zal zijn om het te hebben over de dingen die mijn vriend van mij vind en wat dat met hem doet.

Wees voorzichtig

Het moet toch mogelijk zijn om geweldloos met elkaar samen te leven en zonder er zo nodig meningen op na te moeten houden elkaar op te kunnen bouwen? Dat is wel wat ik node mis in mijn omgeving. En dat is precies wat ik van de daken zou willen schreeuwen: kijk naar elkaar om! Laat angst, haat en verdeeldheid varen. Leef niet vanuit de tolerantie van als ik er maar geen last van heb. Maar wees voorzichtig; voor de ander (vrije vertaling van het nummer ‘Be Careful‘ van Martijn Krale, Frühstück).

Dit bericht werd op 21 februari 2017 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , ,
Categorieën: Film

Felix van Groeningen - The Broken Circle BreakdownThe Broken Circle Breakdown

De buitenkant leek zo mooi… Het begint zo idyllisch in de film ‘The Broken Circle Breakdown’: liefde op het eerste gezicht, een oude boerderij, een handige muzikant, muzikale vrienden, een stacaravan en erotische aantrekkingskracht. Wat wil je nog meer? Natuurlijk wil je meer, want idylle is buitenkant en de eerste haarscheurtjes worden zichtbaar als Elise zwanger is en Didier daar nog geen rekening mee gehouden heeft. Hij draait natuurlijk snel bij, want een idylle moet in stand gehouden worden. Maar als Maybelle – hun dochter – kanker krijgt en met een dode kraai in haar handen papa roept om het uit te leggen, staat Didier met lege handen en probeert hij machteloos bevelend een einde te maken aan dit vreselijke ongemak.

Het leven is hard

Ondertussen glipt het leven hen langzaam door de handen. De seks bij de start van de film maakt zichtbaar dat sommige dingen vanzelf lijken te gaan, maar verderop in de film maakt diezelfde gemeenschap duidelijk dat het afgelopen is. Tussen beide shots is heel veel gebeurd.

Het kruis in de nek van Elise moet Didier vanaf het begin duidelijk hebben gemaakt dat Elise van een andere planeet komt dan hij. Ze zegt dat met weinig woorden, maar uit de beelden wordt des te duidelijker dat Elise een spirituele zoeker is; die tatoeages zet en laat zetten. Ze zien elkaar wel zitten, maar al pratend ontpopt Didier zich als een evolutionistische atheïst en dat botst. Didier praat en Elise maakt alleen in lichaamstaal duidelijk wat ze daar – zowel positief als negatief – van vindt. Want waar Elise verder zoekt en verder wil zoeken naar de zin van het leven, staat voor Didier vast dat die er niet is. In dit leven maak je mooie muziek (dat wel), maar dat is het dan. Voor Didier is hoop gebaseerd op beperkte evolutionaire mogelijkheden en toegegeven: dat gaat hem niet snel genoeg. Maar ja, zeg: meer kan er toch niet zijn?

Het kind Maybelle

Door de film heen wordt heen en weer gesprongen door de tijd. Ik zou niet weten hoe je dat anders of beter zou kunnen doen. Je weet al dat Maybelle kanker heeft, als Elise Didier nog moet vertellen dat ze zwanger is. En je weet dat er iets goed mis is, als de echte botsing tussen Didier en Elise nog moet komen. Dat maakt de film – genomineerd voor een Oscar voor beste buitenlandse film – tot een film die je steeds verder het moeras intrekt waar je niet meer uitkomt.

Want, zoals Elise zegt (als alles eigenlijk al duidelijk is): “Ik wist het. Ik heb het eigenlijk altijd altijd al geweten: dat het te schoon was en niet kon blijven duren; dat het leven niet zo is. Het leven is niet genereus. Je moet niet liefhebben of hechten, want het leven gunt je dat niet. Het pakt je alles af. Alles. Het lacht je uit in je gezicht en het verraadt je”. En het enige dat Didier vervolgens nog kan stamelen is dat dood dood is en dat Maybelle echt geen vogeltje is geworden dat zich dood kan vliegen tegen hun boerderij; net zoals de andere vogels die evolutionair te langzaam leren om zichzelf te kunnen redden.

Het einde dient zich aan

De meest pijnlijke momenten in de film dienen zich aan als Didier dood als dood bestempelt. Je kunt overigens zeggen wat je wilt, maar consequent en integer is en blijft hij wel. Na dit leven stopt het en er kan voor hem geen water bij de wijn. Daarmee is zijn atheïsme niet anders dan andere religies; zeker als hij zich bemoeit met de ruimte die Elise mag hebben voor haar eigen gevoel; zonder dat zij dat gevoel overigens zelf kan benoemen. Ze kijkt hem met intens droevige ogen aan en debiteert dan haar eigen uitzichtloze wijsheid.

Het was een toevallige greep uit de schappen bij ‘Sounds‘, maar ‘The Broken Circle Breakdown‘ beviel me; meer dan dat zelfs en echt niet alleen vanwege het schone van de Belgische taal. Hoewel de seks minder expliciet in beeld had mogen komen, maken de beelden uiteindelijk intens zichtbaar hoever ze van elkaar en van zichzelf verwijderd zijn. Maybelle dartelt als een kind door de film; zoals kinderen dat vaker doen, maar zonder Maybelle had het net zo troosteloos geweest. De filmmakers gebruiken haar als breekijzer; om zichtbaar te maken hoe diep de scheuren lopen. Hoewel: als Maybelle er niet was geweest? Dan had het nog jaren aan kunnen modderen, maar was het vroeg of laat toch nog fout gegaan; voel je aan alle kanten in deze film.

Waar is de uitgang?

Als je van happy endings houdt, moet je vooral andere films gaan kijken. Maar als je meegesleurd wilt worden in andere levens die zichtbaar maken dat het leven hard kan zijn voor iedereen – ook voor jezelf? Kijk dan naar ‘The Broken Circle Breakdown‘ en vraag je af hoe jij zelf in een vergelijkbare situatie zou reageren. Denk jij dat je het verhaal van je leven wél kwijt kunt in je omgeving? Hoe ga jij overigens om met lijden en verdriet, als het in je leven komt; of daar al is? Ik hoop en wens je toe dat je op die momenten een verhaal kunt vertellen dat Wolterstorff vertelde toen zijn zoon verongelukte. Het lijden gaat er niet van weg, maar het hoeft niet te eindigen zoals het eindigt in ‘The Broken Circle Breakdown‘. Of, zoals Czesław Miłosz het dichtte in zijn ‘Een alcoholicus stapt de hemelpoort binnen‘: “En zo hoort het, dat zij die lijden, verder lijden en Je Naam loven”.

Dit bericht werd op 17 juli 2016 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , ,
Categorieën: Film

Andy De Emmony - God on Trial (in Auschwitz)Elie Wiesel - The Trial of GodElie Wiesel en ‘The Trial of God

Toen Elie Wiesel zijn toneelstuk ‘The Trial of God‘ (waarin God ter verantwoording wordt geroepen, maar ook wordt verdedigd) in 1979 schreef, was hij ondertussen alweer 25 jaar daarvoor bevrijd uit Buchenwald (nadat hij in januari 1945 nog samen met zijn vader vanuit Auschwitz III/Monowitz op transport was gesteld en ruim 650 km werd gedwongen te lopen; waaraan zijn vader, aangekomen in Buchenwald, bezweek). Ik roep mijn denken een halt toe om mezelf te beschermen tegen de waanzin, waaraan hij heeft bloot gestaan. Zulke waanzin overleef je niet. En als je het dan toch overleeft, moet dat diepe sporen nalaten in een leven. Dat van Elie Wiesel is er door getekend en het heeft hem gemaakt tot de twijfelende gelovige die zich in boeken een weg probeert te banen door een leven dat nooit meer vanzelf zal spreken. De titel van zijn toneelstuk verbaast mij dan ook niet; wat overigens niets zegt over de verbazende spagaat, waarin Elie Wiesel je aan het einde van het toneelstuk achterlaat; ontredderd.

De film ‘God on Trial‘ in Auschwitz

Wat dat betreft is de film ‘God on Trial‘ van Andy de Emmony iets minder verrassend, maar toch net zo waardevol. De film speelt zich – in tegenstelling tot het toneelstuk van Elie Wiesel – wel af in Auschwitz II. Een groot deel van de gevangen Joden weet – en dat weten wij kijkers ook – dat dit hun laatste nacht zal zijn. En ze roepen God ter verantwoording. Er wordt een rechtbank gevormd (bestaande uit een voorzitter, een aanklager en een verdediger) en veel gevangenen mengen zich als getuige in de discussie. Rationele argumenten worden afgewisseld met Bijbelteksten (waarbij niet geheel toevallig de Psalmen vaak worden geciteerd). God wordt emotioneel en rationeel verdedigd en aangevallen. De opstandige 20-er mengt zich explosief in het gesprek, een hoogleraar doet het rustiger en evenwichtiger, maar ook hij kan zich niet aan de emotionele ontsporing van zijn argumenten onttrekken. De film maakte wat bij me los toen het gesprek zich ontwikkelde en begrippen als vrijheid en slavernij langskwamen (en hoe je in een omgeving als Auschwitz nog waardig kunt blijven leven). In dat gesprek greep het verhaal van een vader me enorm aan. Toen het dorp, waar deze man woonde, werd gedeporteerd, werden zijn drie zonen op een vrachtwagen gezet en liep hij er smekend achteraan: spaar mijn zonen! Een officier, die dat spelletje best mee wilde spelen, legde hem een keuze voor: kies er maar één van de drie… Ook hier durf ik niet verder te denken…

Lees verder »

Dit bericht werd op 10 april 2016 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , , ,
Categorieën: Film, Toneelstuk

László Nemes - Son of SaulBegin vorige week zag ik bij Eye in Amsterdam samen met een vriend ‘Son of Saul’ (‘Saul Fia’); een film over de hel van Auschwitz. Tijdens het nuttigen van een voortreffelijke risotto met bier vooraf en een goede witte Pinot tijdens het diner bespraken we onder andere wat we van de film verwachtten. Hoewel ik niet bang ben aangelegd en al veel heb gezien was ik na bier en wijn toch een beetje huiverig hoe de beelden bij me binnen zouden komen. Ik had al veel over de film gelezen en de algehele tendens van de recensies en artikelen was dat het een vreselijke heftige film betrof. Heel even dacht ik terug aan de film ‘Amistad‘ (een prachtige film van Steven Spielberg) die ik samen met een andere vriend in die zelfde stad zag in Tuschinski (ik moest toen nog vader worden). Ik herinner me nog steeds de sterke neiging van toen om te kokhalzen toen in die film tientallen slaven aan een touw met grote steen overboord werden gezet. Begin deze week sprak ik tijdens het eten de hoop uit dat het deze keer niet zover zou komen.

Zover kwam het ook niet, maar de impact was groter. Toen we de filmzaal na volledige aftiteling in stilte hadden verlaten, was het enige dat we erover kwijt wilden dat we het er nu niet over wilden hebben en ik voelde een sterke behoefte aan sterke drank. De film raakte me zo intens en die eerste indruk bleek zo onzegbaar vreselijk…

Son of Saul‘ is een film over Saul die er al maanden als onderdeel van een Sonderkommando in Auschwitz op heeft zitten. Inderdaad: het Sonderkommando, waar Tadeusz Borowski zijn aangrijpende ‘This Way for the Gas, Ladies and Gentlemen‘ over schreef; waarna hij zelfmoord pleegde omdat hij de herinneringen niet van zich afgeschreven kreeg. Inderdaad: het Sonderkommando dat zelf zweepslagen kreeg om de zojuist gearriveerde Joden te begeleiden naar de gaskamers en daarna de opdracht kreeg om alles grondig op te ruimen en te verbranden. László Nemes gunt ons met zijn film een blik in de hel van wat we tegenwoordig onder één woord samenvatten met ‘Auschwitz’ en nog steeds krijgen we slechts een vaag vermoeden van wat daar gebeurd moet zijn.

Lees verder »

Dit bericht werd op 27 maart 2016 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , ,
Categorieën: Film

Chang-dong Lee - PoetryEn opnieuw was het Willem Jan Otten die me op het spoor bracht van een mooie film (soms blijven z’n aanraders even liggen, maar vroeg of laat komt het er toch van. Hij schreef zijn verhaal over ‘Poetry‘ in Trouw – Letter & Geest van 31 januari 2015).

Het voelt als gluren naar een andere cultuur; kijken naar een film over het leven van een vrouw van 66 in Zuid-Korea. Er gebeuren dingen die je vanuit onze cultuur niet kunt en ook niet wilt plaatsen. Dat werkt vervreemdend, maar tegelijkertijd is het verhaal zo universeel dat je blijft kijken. Je wilt weten hoe het eindigt, maar ergens voel je dat het niet goed af kan lopen. En dat laatste blijkt dan niet te kloppen; gelukkig… Hoewel: zo’n open einde heb ik nog niet vaak aan een film gezien. Het kan vanaf het einde nog alle kanten op.

In de film volgen we Mija; soms tot op de huid; als ze zich letterlijk uitkleedt of verregend naar een leeg blaadje zonder gedicht staart en daarna rillend van de kou in een bus stapt. Je probeert mee te voelen wat ze moet voelen. Je ervaart hoe Alzheimer zich nestelt in haar hersens. Je voelt je met haar machteloos als ze toeziet hoe haar kleinzoon zich wentelt in nutteloze TV-beelden; terwijl je met haar weet dat die jongen een meisje op school heeft verkracht.

Lees verder »

Dit bericht werd op 21 februari 2016 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , ,
Categorieën: Film

Anand Tucker - When Did You Last See Your Father?Afgelopen zaterdag heb ik m’n vader nog gezien, maar het is de man niet meer die ik altijd kende en van wie ik hield. Niet dat ik niet meer van hem hou; integendeel! Maar hij is niet meer wie hij was. De medicijnen tegen de ziekte van Parkinson eisen hun tol; vreten aan zijn hersens; en hebben van hem een man gemaakt die ik niet meer echt kan bereiken; van wie ik nog steeds zielsveel hou. Maar hij is niet meer hier. Mijn vader leeft steeds meer in het verleden; waar ik hem niet meer kan volgen. En ik leef naar een toekomst toe, waar hij steeds minder van begrijpt.

Daar moest ik onvermijdelijk aan denken toen ik begin deze week de indringende film ‘And When Did You Last See Your Father?‘ keek. Een vriendin had me er in 2012 al op gewezen en toen ik (eindelijk) mijn mailbox leegmaakte kwam ik haar mail tegen; en moest ik de film natuurlijk alsnog zien. Hoewel zijn buitenechtelijke contacten vaag blijven, maar wel vermoedens oproepen zie je de liefde voor zijn zoon Blake aan alle kanten van de vader afstralen. Het komt er af en toe rot uit (bijv. als ze op aandringen van de vader wild kamperend de volgende morgen wakker worden in een grote plas met water), maar hij meent het wel. Dat zie je. Blake blijft er echter blind voor en als zijn vader in een paar weken tijd sterft aan kanker, komen al die herinneringen weer boven en weet hij niet wat hij ermee moet. Pas als hij na de dood van zijn vader afscheid heeft genomen van één van de vermoede vlammen van zijn vader (en van wat potentieel zijn zus zou kunnen zijn) bevindt hij zich in de armen van zijn vader en dringt het besef door… dat zijn vader van hem gehouden moet hebben.

Lees verder »

Dit bericht werd op 10 februari 2016 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , ,
Categorieën: Film, Persoonlijk

Dietrich Brüggemann - KreuzwegAfgelopen voorjaar reisde ik met de trein door Duitsland en kwam op een station de trailer voor ‘Kreuzweg‘ van Dietrich Brüggemann voorbij. M’n interesse was gewekt, maar thuisgekomen vond ik op het internet niets dan Duitse pagina’s over deze film terug op het internet. Jammer, dacht ik. Maar vorige week duikelde bij de zoektocht naar een andere film (‘Paradijsbestormers‘ van Floor van der Meulen) ineens weer ‘Kreuzweg‘ op; draaiend bij Filmhuis Lumen. Ik was er al jaren niet meer geweest; in de bioscoop, maar vorige week zat ik er dus ineens twee keer.

Vanwaar die interesse? Omdat het in de film over een kerkelijk milieu leek te gaan dat ik vaag herkende van vroeger thuis. Eigenlijk kon dat niet, want in deze film figureerde een jonge pastoor en katholiek… Dat noemden ‘wij’ vroeger natuurlijk niet christelijk; laat staan: vergelijkbaar met ons eigen milieu. En toch…

Ik ging er dus heen met Annah; mijn dochter van 14. Die had daar wel zin in; een avondje naar de bios met mij. En wat we daar zagen gebeuren, dat was tenenkrommend en verleidde me in eerste instantie zomaar om in een wat-doe-ik-het-toch-goed-met-de-opvoeding-van-m’n-kinderen te vervallen; zeker toen Annah dat nog eens fluisterend bevestigde tijdens de film: “ik ben blij dat ik niet zo’n moeder heb, zeg”. En het was ook vreselijk wat je daar op het doek zag gebeuren: de ouderliefde verpakt in liefdeloosheid spatte van het doek.

Laat ik een voorbeeld geven uit de film. Maria belandt in de aanloop naar haar vormsel in de biechtstoel en meldt daar dat zij heeft gelogen tegen haar moeder. Helemaal niet erg, reageert de pastoor aan de andere kant van het half doorzichtige vlechtwerkje van de stoel. Drie maal een rozenkransgebed en de biecht van het leugentje bij je moeder; dat zal genoeg zijn. En wat doet Maria? Die doet wat de pastoor zegt en aan tafel belijdt ze haar leugen aan haar moeder; waar het hele gezin bij is. En wat doet moeder? Die verandert van de baas in het gezin in een vrouw met wie je liever niet te maken wilt krijgen. Op steeds hogere toon zegt ze eerst tegen haar man: “Zie je wel. Ik heb het wel gezegd. Maria liegt tegen ons”. En vervolgens richt ze zich tot Maria en eindigt ze haar tirade met: “Je hebt gebiecht. Zie je wel dat het niets geholpen heeft”. En de vader kijkt toe. Hij zegt niets. Hij reageert niet. Hij bemoeit zich sporadisch met de opvoeding en hoe harder zijn vrouw schreeuwt, hoe minder hij zegt. ‘k Weet niet of dat typisch is voor een zwaar religieuze setting (vrouw met de broek aan, man die zich onttrekt aan zijn verantwoordelijkheid), maar opvallend vind ik het wel; dat ik ook hierin heel veel herken.

Lees verder »

Dit bericht werd op 11 november 2014 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: ,
Categorieën: Film

Voor het vak ‘Praktische Theologie’ kreeg ik de volgende opdracht:

Ga naar de website van het Sociaal en Cultureel Planbureau www.scp.nl. Tik in de zoekmachine het woord ‘meerkeuzemaatschappij’ in en download de publicatie van Breedveld en Van den Broek (2003), De meerkeuzemaatschappij, Facetten van de temporele organisatie van verplichtingen en voorzieningen (Den Haag, Sociaal en Cultureel Planbureau). Lees de inleiding en de conclusie en formuleer wat religie in zo’n samenleving kan betekenen. Verantwoord uw betoog mede aan de hand van dit bestudeerde hoofdstuk (max. 1.000 woorden).

Larry Kent Graham - Care of Persons, Care of Worlds, A Psychosystems Approach to Pastoral Care and CounselingNaar aanleiding daarvan schreef ik uit de losse pols een eerste versie (die ik hieronder integraal heb overgenomen. Voor de ‘wetenschappelijk’ geïnteresseerde lezers heb ik de uiteindelijke uitwerking voor deze opdracht (met dezelfde pointe, maar veel beter afgebakend volgens de regels van het vak) in PDF attached. Deze tweede versie ligt nu ter beoordeling bij de docent.

Maar hieronder dus een eerste – meer uit het hart geschreven – versie van de uitwerking voor deze opdracht.

Ook religie is een keuze geworden en spreekt niet meer vanzelf. Daar waar religie voorheen opium voor het volk kon zijn (elke samenleving had zijn dominante religie; De kerk in Nederland heeft zich wat dat betreft nog tot in de jaren vijftig volkskerk kunnen noemen en ze heeft zich nog veel langer gedragen alsof dat nog steeds zo was) kan men zijn identiteit tegenwoordig ook op andere plekken in de samenleving opbouwen; ontlenen aan bezit of aan wat men doet. Hoewel de kerk nog steeds pretendeert zingever bij uitstek te zijn, hebben auto, huis, werk en doe-het-zelf-religie die rol voor veel mensen al langer geleden overgenomen. Als gevolg daarvan (van de kerk ben je niet afhankelijk meer voor je eigen identiteit) is de kerk als machtscentrum naar de rand van de samenleving verdrongen. We bepalen zelf wel of en waarin we ons door de kerk laten gezeggen; als we er al voor hebben gekozen om daarvan lid te zijn (ik beperk me bewust tot de kerk als representant van religie, omdat ik die van binnenuit ken). Sociale controle en machtsgebruik zijn er nog steeds binnen de kerk en steken op de meest onverwachte momenten de kop op, maar we bepalen zelf wel of en wat we ons daarvan aantrekken.

Lees verder »

Dit bericht werd op 24 september 2014 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , ,
Categorieën: Boeken, Column, Film

Spike Jonze - HerIk kijk wel vaker op advies van een ander naar een film; meestal naar aanleiding van een prachtig essay of artikel van Willem Jan Otten. Maar van een dominee heb ik nog nooit het advies gekregen om ‘naar de film te gaan’. Toen ik dan ook las dat Paul Visser (in De Nieuwe Koers van mei 2014) lovend was over ‘Her‘ van Spike Jonze, dacht ik: da’s te uniek om er geen gehoor aan te geven. En daar heb ik geen spijt van.

‘k Heb er wel met andere ogen naar gekeken dan Paul Visser. En toen het eerste bloot over het scherm heen stuiterde dacht ik nog wel heel even: wat zou een dominee hiervan moeten vinden? Maar toen de film eenmaal op gang kwam, begreep ik het wel; want inderdaad: deze film is één langdurige preek waar we meer dan 2 uur de tijd voor moeten nemen; wat de moeite meer dan waard bleek.

’t Is een bijzondere film; ‘Her‘. De film wordt gedragen door Joaquin Phoenix, want zijn vriendin Samantha (met de stem van Scarlett Johansson) is een computer. Zonder Phoenix zou het dus geen film, maar hoorspel zijn. Dat doet’ie overigens goed; dat dragen van de film; die Phoenix. Nadat hij een nieuw besturingssysteem heeft aangeschaft, laat hij zich verleiden door de stem van Samantha; met gebroken ondertoon in haar stem; onvolmaakt; die bij nul begint en door zijn ogen naar de wereld leert kijken. En het gekke is: je beweegt nog sterker Samantha in (in de woorden van Willem Jan Otten) dan dat je je inleeft in de levende Phoenix. Ongemerkt begin je jezelf af te vragen hoe het moet zijn om vrouw zonder lichaam te zijn. Je voelt de spanning toenemen; ook door de vergissingen die Samantha begaat; en door de ruzies die blijkbaar onvermijdelijk zijn in een relatie. Maar al snel ontstijgt zij Phoenix; en blijkt hij niet de enige te zijn in haar ‘leven’.

Lees verder »

Dit bericht werd op 16 mei 2014 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , ,
Categorieën: Film

Pieter Kuijpers - TBSNa ‘Phileine zegt sorry (die vanwege sex en grof taalgebruik de waarschuwing ‘mogelijk schadelijk onder 12 jaar’ heeft meegekregen) vond de leraar Nederlands van mijn dochter het nog niet goed genoeg. Het moest blijkbaar nog indringender. De sex van Phileine en Max moest blijkbaar worden overtroffen; en hoe! Meekijkend met mijn dochter (nadat zij de beelden allang had opgeslagen of verdrongen; je weet hoe dat gaat) was het alsof ik een klap in m’n gezicht kreeg.

TBS is – op z’n zachtst en dus eufemistisch uitgedrukt – nogal heftig (Dat vanwege geweld en grof taalgebruik voor deze film wordt gewaarschuwd met de categorie ‘mogelijk schadelijk onder 16 jaar’, lijkt me dan ook veel meer dan terecht). Achteraf gezien had ik de film al eerder gezien, maar daar kwam ik tegen het einde van de film pas achter toen ik één van de minder heftige beelden uit de film herkende. Hé, dacht ik, dat heb ik eerder gezien! Net als in de film ‘Van God los’ van dezelfde regisseur, Pieter Kuijpers, wordt het geweld uitgebreid in beeld gebracht en op rij volgen de moord van een psychologe in de gevangenis, oma, moeder…

Als ik regisseur van de film was geweest had ik dat veel subtieler in beeld gebracht. Dat had gekund, maar Kuijpers heeft daar niet voor gekozen. Het zal er ook best aan liggen dat ik niet regelmatig kijk naar films in dit genre. Ik hou er niet van om geweld zo close-up in beeld gebracht te zien. En eigenlijk – als ik eerlijk ben – is het ook niet het geweld dat me zo van m’n stuk bracht. Hoewel het geweld expliciet in beeld wordt gebracht, leidt het niet af van het verhaal dat wordt verteld. En dat verhaal wordt door het samenspel van Theo Maassen (Johan) en Lisa Smit (Tessa) heel krachtig in beeld gebracht. Johan zit TBS uit voor de moord op zijn vader, maar niemand gelooft dat hij die moord heeft gepleegd om zijn zusje te beschermen. Hij snapt dat die situatie wellicht nooit zal veranderen en besluit om samen met een mede-gevangene te vluchten. Dat lukt en na de ontvoering van Tessa (een tiener die samen met een vriendin terugkomt van een feest) escaleert zijn zoektocht naar wat hij ziet als gerechtigheid. En of je het nou eens bent met de uitbeelding van geweld of niet: Kuijpers weet dat samenspel tussen Johan en Tessa onder je huid te krijgen. Ik denk dat het geweld juist daarom ook zo dichtbij kwam; omdat het me raakte. En toch had ik de beelden blijkbaar verdrongen en kostte het me moeite om ze terug te krijgen; toen ik me probeerde te herinneren wat de film destijds met me had gedaan.

Lees verder »

Dit bericht werd op 19 november 2012 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , ,
Categorieën: Column, Film

https://lelij.com leeft op WordPress , het thema Adventure van Eric Schwarz en Mailchimp

https://lelij.com – Een blog van Karel J. van der Lelij

Altijd kritisch en betrokken