Sándor Márai - GloedVorige week las ik van Sándor Márai de roman Gloed die ik een paar maanden geleden in Den Haag op de kop had getikt bij een antiquariaat. Eigenlijk hoorde Márai niet echt thuis in het rijtje van Nobelprijswinnaars die ik in een vorige blog opsomde, maar hij had er één kunnen zijn. Of hij nu over een huwelijk schrijft (De nacht na de scheiding), over zijn eigen vertrek uit Hongarije (Land, Land!) of over vriendschap en bedrog (Gloed), het is allemaal zo herkenbaar, mooi en goed beschreven, dat het je niet meer loslaat tot nadat je de laatste bladzijde omgeslagen hebt.

In Gloed gaat het dus over vriendschap. Ik weet niet of je het herkent, maar zelfs na 41 jaar (zoals in dit boek het geval is) kan een vriendschap verder gaan alsof de tijd heeft stilgestaan. Toch beschrijft Márai ook het ongemak van het om elkaar heendraaien van de eerste momenten; hoe was het ook alweer? Hoewel het boek niet alleen over vriendschap en vooral ook over verraad gaat, staat toch vooral dit thema centraal (ik herinner me veel boeken over fout aflopende vriendschappen, waarvan ik vooral genoot van De ruimte van Sokolov van Leon de Winter).

Na 41 jaren van afwezigheid (hoofdzakelijk in de tropen, maar uiteindelijk gevestigd in Londen) bezoekt een voormalige kapitein (Konrád) zijn oude vriend (Henrik) die ondertussen als generaal is afgezwaaid. In de context van hun tijd (eind 19de eeuw, eerste helft twintigste eeuw tot voor WOII) wordt hun voorgeschiedenis geschetst die op z’n zachtst gezegd alleen al om hun innige vriendschap (die later gecompliceerder blijkt dan gedacht), maar ook om hun opvoeding (vanaf hun achtste op een militaire academie opgeleid; voor Hongaarse begrippen van toen was dat blijkbaar minder bijzonder, want Géza Ottlik – ook een Hongaarse schrijver – wijdde er met zijn School aan de grens een heel boek aan) bijzonder te noemen is. De kapitein (nog zoiets vreemds: er komen nauwelijks namen voor in het boek) komt dus terug, de zalen van het kasteel worden afgestoft en ingericht en de generaal maakt zich mijmerend op voor de confrontatie (alsof hij zich oppept voor een duel  met dodelijke afloop). Na de gemijmerde voorgeschiedenis volgt een gesprek dat eigenlijk een monoloog is. Steeds zoekend naar de juiste woorden probeert de generaal hun voorgeschiedenis te voltooien, waarop hij de afgelopen 41 jaar geen grip heeft kunnen krijgen. Zichzelf steeds hernemend, zich zelfs corrigerend, ontstaat een prachtig beeld van een heftig moment dat zomaar uit de lucht komt vallen; onverwacht en onvermoed. Zelfs de vragen die hij stelt aan de kapitein moet hij zelf beantwoorden, want de inbreng van de kapitein in het gesprek is nihil. Prachtig, boeiend en meeslepend. Jammer dat Márai pas na zijn zelfmoord (tot 1989 ontheemd met zijn joodse vrouw levend in Amerika) werd ontdekt als één van de belangrijkste schrijvers van de twintigste eeuw. Met Konrád en Henrik komt hun wereld van eind 19de eeuw tot leven, waarin armoede en rijkdom, maar ook eergevoel en onvrijheid (je bent voorbestemd voor het leger, klaar uit; daar sparen de ouders van Konrád het brood voor uit hun mond) prachtig zijn uitgewerkt.

Lees verder »

Dit bericht werd op 4 augustus 2010 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , , , , ,
Categorieën: Boeken

Elie Wiesel - Het proces-SonderbergDe afgelopen dagen las ik Imre Kertesz, Sandor Marai en Elie Wiesel. Dan weet je ineens weer wat de schrijvers van een bestseller (bijvoorbeeld Tatiana de Rosnay of Franca Treur) onderscheidt van Nobelprijswinnaars: dat wat verhaaltjes van literatuur onderscheidt.

Vandaag las ik Het proces-Sonderberg van Elie Wiesel. Heden, verleden, daarvoor verleden tijd en toekomst spelen hun eigen spel en toch raak je de weg niet bijster. Alles lijkt met alles samen te hangen, maar niets is natuurlijk minder waar. We bekijken al die verhalen door de bril van Yedidyah die een verknipter leven blijkt te hebben dan op het eerste gezicht lijkt. “Hij kon… zijn ‘ouders’, zijn ‘broer’, zijn ‘oom’, de herinneringen aan zijn ‘grootvader’ niet opgeven… Maar hoe tussen aanhalingstekens te leven?” Wat die aanhalingstekens betekenen? Zo’n verhaal valt niet in een notendop te vertellen. Daar moet je het boek voor gelezen hebben.

Ouders tussen aanhalingstekens of niet; ze gedragen zich als alle ouders zouden kunnen doen: “Mijn [‘]moeder[‘] sloeg haar armen om me heen: ‘Ik ben trots op je, mijn zoon,’ zei ze. ‘Natuurlijk had ik liever gehad dat je advocaat geworden was…’“. Maar gelukkig lezen we ook van zijn moeder (zonder ‘): “Ja, ik heb [in je eerste jaar] van je gehouden, teder en liefdevol genoeg voor de rest van je leven“.

Het gaat dus over de zich telkens herhalende relatie tussen vader/moeder en zoon, hoewel die in het geval van Yedidyah ernstig onderbroken is. Het gaat ook over een huwelijk waar de romantiek van het begin door het leven beschadigd voortleeft als gebroken liefde, maar toch: “Toen ik weer thuiskwam, trof ik Alika in tranen aan. ‘Dokter Feldman heeft gebeld… over het medisch onderzoek van de vorige week’“.

Lees verder »

Dit bericht werd op 30 juli 2010 geschreven door Karel J. van der Lelij
Onderwerpen: , , , ,
Categorieën: Boeken

https://lelij.com leeft op WordPress , het thema Adventure van Eric Schwarz en Mailchimp

https://lelij.com – Een blog van Karel J. van der Lelij

Altijd kritisch en betrokken